DE WERELD VAN SPINOZA
Wie is Baruch Spinoza
Baruch Spinoza werd geboren in 1632 in Amsterdam, in een Joodse familie die oorspronkelijk uit Portugal kwam. In zijn jeugd werd hij opgeleid in de Joodse traditie, maar Spinoza’s leven was een van geleidelijke vervreemding van de Joodse gemeenschap. In 1656 werd hij zelfs geëxcommuniceerd, vermoedelijk vanwege zijn vrijzinnige ideeën over God, de Bijbel en religie. Deze verbanning zou een keerpunt in zijn leven worden, maar tegelijkertijd opende het een perspectief, naar een intellectuele vrijheid die hem in staat stelde om veel ruimer te denken en aan zijn filosofie te werken.
Ethica
Zijn belangrijkste werk, Ethica, was een poging om het hele universum en het menselijk bestaan in één logisch systeem te vatten, waarbij hij de natuurwetten en de menselijke dimensie met elkaar verbond. Spinoza was een rationalist die geloofde dat alles in de natuur, inclusief de menselijke geest, volgens vaste wetten werkt. Hij raakte ervan overtuigd dat God en de natuur één en hetzelfde waren.
God was geen persoonlijke, ingrijpende kracht, maar immanent; een deel van het geheel. Dit idee was zeer radicaal, omdat het de traditionele, religieuze opvattingen over een persoonlijke God volledig overboord gooide.
De Ethica is opgebouwd op meetkundige basis. Spinoza ontwikkelde daarmee een systeem waarin hij stelde dat de mens zijn emoties, die vaak leiden tot irrationeel gedrag, kan begrijpen en overwinnen door inzicht. Zijn idee was dat, door deze rationele kennis, mensen de weg naar een ethisch en gelukkig leven kunnen vinden; zonder religie.
Verbanning
Spinoza vestigde zich in 1656 in Rijnsburg en later in Den Haag, waar hij zijn filosofische werken schreef. In 1670 publiceerde hij anoniem ‘Tractatus Theologico-Politicus’, een pleidooi voor religieuze tolerantie en vrijheid van meningsuiting. Spinoza’s gezondheid verslechterde door zijn werk als lenzenslijper, en hij stierf op 21 februari 1677. Zijn nalatenschap leeft voort in zijn invloedrijke filosofische geschriften.
Baruch de Spinoza wordt vaak gezien als een van de voorlopers van de Verlichting. Hij legde grote nadruk op het verstand, op de kracht van de rede, en hij durfde religie te bekritiseren wanneer die werd overheerst door vaste regels en dogma’s. Voor hem was ware vrijheid niet iets wat je van buitenaf kreeg, maar iets wat voortkwam uit inzicht en begrip. Met zijn ideeën over vrijheid, natuur en menselijkheid heeft hij grote invloed gehad op latere denkers waaronder Kant.
Na zijn jeugd in Amsterdam vestigde hij zich in Rijnsburg, waar hij werkte als lenzenslijper, een precies, stil ambacht dat hem de ruimte gaf om te denken en te schrijven. Hij leefde eenvoudig, omringd door een kleine kring van vrienden en gelijkgestemden. Pas na zijn dood, in 1677, begon men zijn werk echt te lezen en te begrijpen. Toen drong langzaam de diepzinnigheid van zijn denken door.
Zijn leven werd echter diep getekend door een gebeurtenis in 1656: de zware banvloek van de Portugees-Joodse gemeente in Amsterdam. Zulke verboden kwamen vaker voor, maar waren meestal tijdelijk. Men verwachtte dat iemand berouw toonde, een boete betaalde en dan weer werd opgenomen in de gemeenschap. Bij Spinoza was de ban echter definitief. De tekst van de vloek was ongekend streng: hij werd vervloekt bij dag en bij nacht, bij zijn komen en bij zijn gaan. Niemand uit z’n gemeenschap mocht nog met hem spreken of hem helpen.
Die harde maatregel laat zien hoe groot het gevaar werd geacht dat van zijn ideeën uitging. De Amsterdamse Joden waren na hun vlucht uit Portugal, waar de inquisitie hen had vervolgd, nog erg kwetsbaar. Afwijkende meningen konden de hele gemeenschap in gevaar brengen. Spinoza’s vrijzinnige manier van denken, zijn twijfel aan traditionele godsbeelden en zijn pleidooi voor redelijkheid werden daarom dan ook niet getolereerd. De rabbijnen zagen zich gedwongen hem als voorbeeld te stellen, streng en onverbiddelijk.
Voor Spinoza zelf was deze verbanning een keerpunt. Hij koos niet voor onderwerping of terugkeer, maar voor trouw aan zijn overtuiging. Hij trok zich terug uit het drukke stadsleven en begon een bestaan dat geheel in lijn was met zijn denken: sober, onafhankelijk en gericht op innerlijke vrijheid. In zijn geschriften sprak hij nauwelijks over de ban, maar tussen de regels door is zijn houding voelbaar: hij koos het vrije denken boven de veiligheid van de groep.
Wat bedoeld was als straf, werd zo zijn bevrijding. Door de uitsluiting verloor hij zijn plaats in de gemeenschap, maar hij won zijn geestelijke onafhankelijkheid. Juist die vrijheid stelde hem in staat zijn grootste werk te schrijven: de Ethica. Waar anderen hem tot zwijgen wilden brengen, vond hij in de stilte de ruimte om zijn gedachten tot volle rijping te laten komen. Zo groeide de man die ooit was vervloekt, uit tot één van de helderste geesten in de menselijke geschiedenis.
Tekst van de banvloek
Bij besluit van de engelen en bij bevel van de heiligen, met toestemming van de heilige God en van deze heilige gemeente, verbannen, vervloeken, verwensen en verdoemen wij Baruch de Espinoza, met instemming van de heilige God en van deze heilige Thora, met alle vervloekingen die in de Thora geschreven staan. Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt bij nacht, vervloekt bij slapen en vervloekt bij ontwaken, vervloekt bij uitgaan en vervloekt bij binnengaan.
De Heer zal zijn naam uitwissen onder de hemel en hem afscheiden tot zijn ongeluk van alle stammen van Israël, met alle vloeken van het Verbond die geschreven staan in het boek van de Wet.
En jullie, die aan de Heer, onze God, verbonden zijn, leven allen heden. Daarom waarschuwen wij: niemand mag met hem spreken, hem mondeling noch schriftelijk iets gunnen, geen weldaden aan hem bewijzen, niet onder één dak met hem verblijven, niet binnen vier ellen van hem komen, noch enig geschrift dat door hem gemaakt of geschreven is lezen.
De oude Bijbelge-schiedenis is een retrojectie van gebeurtenissen en omstandigheden uit de tijd van de vastlegging van de boeken van Mozes, maar op basis van legendarisch materiaal dat verwijst naar historische gebeurtenissen.
Van deze historische gebeurtenissen bestaat geen enkel bewijs. Er zijn geen overblijfselen van een orale traditie die duidelijkheid zouden kunnen verschaffen over de periode van de aartsvaders. Er zijn geen archeologische vondsten die inzicht kunnen geven in de periode van slavernij in Egypte. In de Egyptische geschiedenis zijn geen sporen gevonden die wijzen op de ballingschap van (een deel van) het joodse volk. Er zijn ook geen sporen van een uittocht uit Egypte, van een achtervolging door het Egyptische leger, van de ondergang en vernietiging van dit Egyptische leger. Er zijn geen sporen van de veertigjarige tocht door de woestijn, van de stenen tafelen, van Mozes. Sommige Bijbelgeleerden twijfelen aan de historiciteit van Mozes.
Huisje in Rijnsburg
“Spinoza is de zuiverste wijsgeer onder de filosofen en een van de grootste mensen ooit.”
Friedrich Nietzsche
“Spinoza biedt ons een filosofie van vreugde en vrijheid die nog steeds relevant is.”
Gilles Deleuze
“Ik geloof in Spinoza’s God, die zich openbaart in de harmonieuze orde van het bestaande.”
Albert Einstein
“Spinoza’s werk blijft een baken van rationaliteit en wijsheid in de moderne wereld.”
Bertrand Russell